Czy edukacja kulturalna w szkole jest możliwa?

mlodziez-malujaca-muralBiorąc pod uwagę badania dotyczące sytuacji zajęć artystycznych w szkołach odpowiedź nie rysuje w jasnych kolorach. Na ich realizację poświęca się nie więcej niż 1 godzinę tygodniowo. Pozycja tych lekcji jest niska, ponieważ ani twórcy programu z jednej strony, ani rodzice i uczniowie z drugiej, nie traktują ich poważnie. Dlaczego? Bo „przecież do niczego się nie przydadzą”. To nakręca błędne koło, ponieważ nauczyciele tych przedmiotów tracą motywację i prowadzą je w sposób coraz słabiej przemawiający do dzieci i młodzieży, obniżając jeszcze bardziej chęć uczestniczenia w nich.

Czy to jednak prawda, że edukacja kulturalna to fanaberia dla wąskiego grona koneserów, zupełnie niemająca znaczenia w codziennym życiu? Zdaje się temu przeczyć program El Sistema działający od ponad 40 lat w Wenezueli, a od kilku lat wprowadzany do Stanów Zjednoczonych. Na naszych oczach, jak powiedział  twórca programu José Antonio Abreu, „sztuka przestaje być luksusem elit, a staje się prawem i przywilejem dla wszystkich”, a nawet zaczyna pełnić szeroką misję społeczną. Bo „nie chodzi o to, aby z każdego ucznia zrobić zawodowego muzyka, ale o pokazanie, że jest coś innego niż życie w slumsach, między bronią a narkotykami. Kontakt z muzyką powoduje zmiany w duszy dziecka”.

El Sistema to Krajowy System Dziecięcych i Młodzieżowych Orkiestr i Chórów w Wenezueli, który obecnie obejmuje swoim działaniem około 300.000 młodocianych muzyków. Program skierowany jest głównie do dzieci najbardziej potrzebujących. Jednak, jak mówią one same: „Tu nie ma podziałów, czarny czy biały, bogaty czy biedny, jesteś utalentowany, chcesz pracować, na pewno się tu dostaniesz i razem będziemy tworzyć muzykę.”

Wspólne muzykowanie ma ogromny wpływ na kształtowanie się jednostki, ale też całego społeczeństwa. Dzieci grając i śpiewając razem uczą się współpracy, samodyscypliny, organizacji i koordynacji. Są zachęcane i instruowane do tego, jak uczyć swoich kolegów i koleżanki, dzięki czemu poznają podstawy metodyki nauczania, ale też nabywają umiejętności przywódczych, uczą się odpowiedzialności i poświęcania się dla innych. Widząc swój indywidualny wkład w osiąganie wspólnych celów rozwijają poczucie godności i pewności siebie, a to ma ogromne znaczenie nie tylko dla nich, ale dla ich rodzin i otoczenia, w którym wzrastają. Jak powiedziała Matka Teresa z Kalkuty: „Największą nędzą tragedii ubóstwa nie jest brak chleba czy dachu nad głową, ale uczucie bycia nikim, brak tożsamości, brak publicznej godności.” Zyskując to mjose-abreułody człowiek staje się wzorem do naśladowania w swojej rodzinie, ale też nabiera nadziei na poprawę własnego losu i zyskuje energię do poszukiwania dróg rozwoju, czym może zarazić całą społeczność lokalną. To z jednej strony buduje jego postawę obywatelską, a z drugiej zapobiega przemocy i wszystkiemu, co degraduje życie dziecka.

W Polsce też powoli odchodzimy od elitarnego patrzenia na kulturę, w której po jednej stronie znajdują się wykształceni artyści-dawcy, jako jedyni uprawnieni do tworzenia, a po drugiej odpowiednio przygotowani odbiorcy, którzy ją rozumieją i mają ochotę w niej uczestniczyć. Coraz częściej staramy się pokazać kulturę w sposób partycypacyjny, gdzie linia pomiędzy twórcami, a biorcami nie jest tak ostra i przeznaczamy do tego, niekiedy świetnie wyposażone miejsca. Zapominamy jednak o tym, że to nie wystarczy, aby zachęcać społeczeństwo do działania. Trzeba jeszcze pomyśleć o wychowaniu społeczeństwa do kultury. A najlepiej oczywiście zacząć od dzieci i młodzieży.

Edukacja kulturalna musi odbywać się dwutorowo: dać możliwość tworzenia oraz przygotować do jej odbierania. Jest to zgodne z potrzebami dziecka, które chce odbierać bodźce, ale też samo musi być aktywne. Aktywność daje mu doświadczenia, które są głównym składnikiem jego rozwoju. Potwierdzają to badania neurobiologów wskazując, że bogate połączenia neuronalne niezbędne do szybkiego kojarzenia i wykorzystania nabytej wiedzy w praktyce są utrzymywane wtedy, gdy mózg dziecka jest stymulowany poprzez różnorodne działania. I tu pojawia się miejsce dla zajęć ze spektrum szeroko pojętej kultury, których praktyczny wymiar może być świetnym uzupełnieniem zajęć teoretycznych.  Wiedzą o tym Finowie wprowadzając do programu od 4-do 11 godzin tygodniowo zajęć atystyczno-technicznych.

kulthurraW naszym kraju na szczęście możemy liczyć na działania oddolne, takie jak  program Centrum Edukacji Obywatelskiej Kulthurra! lub Klasy Aktywności Twórczej w Gimnazjum Nr 1 w Bytomiu. Na stronach obu przedsięwzięć można obejrzeć ciekawe materiały i przykłady dobrych praktyk. Na Kongresie Kultury 2016 można było się zapoznać z szeregiem obserwacji na temat działań twórczych w szkołach. Oto niektóre z nich:

  • Sztuka pozwala na wyrażanie swojej indywidualności. Przy jej pomocy uczeń/uczennica może przedstawić swoje potrzeby i opinie, poszukiwać swoich zainteresowań, eksplorować mocne stro
    ny i obszary, które chce rozwijać, pokazać, kim jest lub chciał/aby być. Może działać i tworzyć, a przez to mieć poczucie sprawstwa i siły. „Polubiłam wystąpienia publiczne, oswoiłam się ze sceną i chcę się rozwijać w tym kierunku”, to słowa uczennicy ze Zgierza po wystawieniu widowiska narracyjnego „Ich duch przetrwa w nas”.
  • Kontakt z wytworem artysty lub kolegi/koleżanki wywołuje refleksje, daje okazję do zadawania pytań i udzielania konstruktywnej krytyki. Młodzi ludzie mogą też toczyć dyskusje na interesujące ich Dzięki temu zyskują szansę rozładowania emocji i oswojenia niekiedy trudnej rzeczywistości. W ramach KAT do wywołania rozmów o problemie dorastania posłużyły i symbole np. cebula („Cebula ma warstwy”, cytat ze Shreka) lub jajko, ale też lektura książek np. „Buszujący w zbożu” omawiany na j. polskim.
  • Działania poprzez sztukę pozwalają młodym ludziom zaistnieć w grupie. Pojawia się poczucie wspólnoty, dumy z wykonanej pracy i jej efektów „Wszyscy w szkole nam zazdrościli, że mieliśmy takie fajne zajęcia” – komentarz uczestników projektu Kulthurra!
  • Ponieważ sztuka wymaga pożywki, często „produktem ubocznym” jest pogłębianie wiedzy na temat własnej okolic, innych kultur i społeczności, zrozumienie własnych tradycji, ich wpływu na tożsamość lokalną i narodową. Drążenie historii miejscowej zachęca do eksplorowania wiedzy historycznej w odniesieniu do Polski i świata, dodaje jednak bardziej osobistego charakteru całemu przedsięwzięciu, co zwiększa zaangażowanie. Tak było w przypadku licealistów, którzy postanowili przejść się „Śladami Żydów Zagłębiowskich”. Obejrzeli film o przedwojennym Będzinie oraz wysłuchali prelekcji wydawcy „Pamiętnika Rutki Laskier”, młodej Żydówki z Będzina, a prowadząc wywiady trafili do m.in. do sąsiadki bohaterki pamiętnika.
  • Dzięki temu uczniowie również budują i pogłębiają relacje z ludźmi, co ma bardzo ważny wymiar społeczny. Zbierając materiały do spektaklu o obrzędach religijnych przodków „Mamo, tato, Herody ido”, dzieci z Radłowa przeprowadziły rozmowy ze swoimi dziadkami i babciami, nastąpiła wymiana międzypokoleniowa i zacieśniły się więzi między młodymi a starszymi mieszkańcami gminy. Nie mówiąc już o entuzjastycznym przyjęciu przedstawienia.
  • Zajęcia kulturalne pozwalają zastosować w praktyce wiedzę z różnych dziedzin. Gimnazjaliści w ramach zajęć KAT budowali etiudy teatralne, do których punktem wyjścia była mitologia i jej powiązania z historiami we współczesnym świecie. Innym razem budowali kanały, aby odwzorować realia Powstania Warszawskiego.

Praca metodą projektu dostarcza okazji do pogłębienia umiejętności współpracy i komunikacji oraz i przejmowanie odpowiedzialności nad realizacją i jej rezultatami. Rola osób dorosłych ogranicza się do wspierania procesu. Wiedza i umiejętności konieczne do realizacji projektów Kulthurra! mocno wykracza poza obszar sztuki:

  • dziecko-z-aparatem-fotoProwadzenie diagnozy lokalnej. Jej celem jest zorientowanie się, czego w okolicy brakuje, czym się ludzie interesują i w czym chcą uczestniczyć, ale też jakimi umiejętnościami i środkami dysponują uczestnicy projektu. Uczniowie Szkół Salezjańskich z Rumii postanowili uwiecznić to, co jest ciekawe w okolicy. Zaprosili więc pozostałe dzieci do zaznaczenia na mapie swoich ulubionych miejsc. W ten sposób powstała „Młodzieżowa mapa Rumii”. Dotarcie do dużej liczby odbiorców i poznanie ich opinii  sprawiło, że poczuli się ważni i zainteresowali  się całym przedsięwzięciem.
  • Umiejętności z zakresu TIK. Młodzi ludzie posłużyli się wieloma aplikacjami np. Prezi, Zondle, Padlet, blogi, Tumblr, Tagxedo, montowali filmy, tworzyli animacje komputerowe, plakaty, obrabiali zdjęcia, stworzyli wirtualne studio. To nie tylko pomogło wykonać projekty, ale pokazało, w jaki pozytywny sposób można wykorzystać urządzenia elektroniczne, np. smartfony, przyczyniając się do profilaktyki zagrożenia cybernałogiem.
  • Promocja całego przedsięwzięcia czyli zastanowienie się, z jakim przekazem chcemy trafić, aby zaprosić jak największą ilość ludzi na prezentację projektu oraz użycie do tego różnych kanałów przekazu. W tym również aktywnie uczestniczyły dzieci i młodzież.

W projekcie Kulthurra! aktywni są wszyscy jego uczestnicy – uczniowie, nauczyciele i artyści/animatorzy kultury. Dzieci i młodzież wybierają zarówno temat pracy artystycznej, jak i rodzaj warsztatu, jaki jest im potrzebny do realizacji zadania. Bardzo ważny jest dla nich kontakt z artystami. Mogą zobaczyć autentyczny warsztat pracy twórcy oraz zarazić się pasją. Nawiązują relacje, które często są kontynuowane po zakończeniu danego projektu. Między nimi, a artystą następuje wymiana. On przekazuje im swoją wiedzę, oni oprowadzają go po okolicy, zaznajmiają z sąsiadami, tradycjami, historią, obrzędami, najciekawszymi miejscami itd. Obie strony i uczniowie i artysta tworzą swoje projekty, które później prezentują.

zajecia-teatralneNauczyciele często nie są przygotowani do samodzielnego prowadzenia działań twórczych. Dlatego CEO opracowało program, w ramach którego przechodzą 3-dniowe warsztaty, a następnie prowadzą grupy projektowe przy wsparciu e-coachingu. Ważną częścią całego procesu jest obecność animatora kultury lub artysty na miejscu. To oni pokazują w praktyce, jak można prowadzić zajęcia z edukacji artystycznej. Dzięki temu nauczyciel może oswoić własne lęki na swoim terenie, poszerzyć warsztat pracy i uzyskać inspiracje do kolejnych zajęć, a także przekazać swoją wiedzę innym nauczycielom.

Celem edukacji kulturalnej jest też wychowanie do kultury, ukształtowanie w uczniach postawy otwartości na kulturę, korzystania z jej dóbr, aktywnego uczestniczenia w życiu kulturalnym i  społecznym.  Do tego niezbędne jest umożliwienie kontaktu dzieciom i młodzieży ze sztuką, tzn. wyjścia na spektakle teatralne, do kina, na wystawy, do galerii, itd. Samo wyjście jednak nie wystarczy. Może nawet zadziałać odstraszająco, jeśli zostawi wrażenie, że było nudno, uczniowie nic nie zrozumieli i mają poczucie straty czasu. Trzeba się więc do tego przedsięwzięcia dobrze przygotować:

  • Uczniowie powinni się dowiedzieć, po co wychodzą. Warto porozmawiać z nimi, jaki temat będzie poruszony, co będę mieli szansę zobaczyć, w czym uczestniczyć. Jeśli to coś zupełnie nowego warto pokazać przykłady, omówić techniki, dać możliwość tworzenia.
  • Wydarzenie artystyczne musi być dla uczniów przyjemne, ciekawe, inspirujące. Warto więc poznać ich zainteresowania i wiedzę. i znaleźć co ich przyciągnie.
  • Należy zadbać o to, aby uczniowie mieli możliwość porozmawiać o swoich wrażeniach zaraz po danym wydarzeniu kulturalnym. Warto też obudować wyjście działaniami wychowawczymi i edukacyjnymi, zwłaszcza jeśli pojawią się trudne tematy. Warto też zaprosić do uczestnictwa rodziców, stwarzając dzięki temu płaszczyznę porozumienia między młodzieżą, nauczycielami i rodzicami.

To ma być przeżycie estetyczno-emocjonalne.

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *