Siła edukacji pozaformalnej – wprowadzenie

NFEisMyPower_TeresinJeden rzut oka na listę korzyści znajdującą się poniżej może wywołać wrażenie, że edukacja pozaformalna to cudowne narzędzie –  podnosi motywację, zmienia postawy, buduje wiedzę i umiejętności, jest skuteczna. To wszystko prawda. Ma tylko jeden mały haczyk – wymaga czasu. Na pierwszy rzut oka słabo więc przystaje do naszych czasów. Czasów, w których chcielibyśmy wszystko osiągać szybko i bezboleśnie. Czasów, w których szukamy porad jak mieć natychmiastowe efekty wychowawcze i metod nauczania, które pozwolą przyswoić ogromne ilości wiedzy w krótkim czasie.

Powoli jednak zaczynamy się przekonywać, że droga na skróty prowadzi donikąd, że dzieckiem nie da się sterować za pomocą pilota (na szczęście!), a przeróżne zeszyty ćwiczeń i karty pracy nie pozwalają rozbudowywać wiedzy ucznia, tylko utrwalają jej wyrwane z kontekstu fragmenty, powodując często niezrozumienie tematu. Obserwujemy, że „wysoka efektywność nauczania, formalnie weryfikowana i certyfikowana powoduje, że uczniowie osiągają wprawdzie niezłe wyniki w szkole, ale nie są zainteresowani studiami, ani pracą w tych dziedzinach (ROSE. The Relevance of Science Education, za Robertem  Firmhoferem  W szkole czy poza szkołą: jak się uczymy w epoce postindustrialnej, EduNews). Nie wspomnę już coraz powszechniejszym braku chęci do nauki.

Zapraszamy więc, aby przyjrzeć się dokładniej tej formie nauczania.

Co to jest edukacja pozaformalna?

Najłatwiej ją zdefiniować poprzez porównanie do innych podejść do nauczania:

  • Edukacja formalna ma zwykle program nauczania, w tym ściśle określone cele, plan aktywności i zdefiniowaną zawartość merytoryczną, opartą głównie na teorii, w mniejszym stopniu na praktyce. Najczęściej jest prowadzona przez szkoły i organizacje edukacyjne. Za proces nauczania odpowiadają dorośli, to oni go organizują, a przekaz ma formę jednostronną – od nauczyciela do ucznia. Dodatkowo poszczególne etapy edukacji  zakończone są sprawdzeniem nabytych kompetencji poprzez np. egzaminy.
  • Opozycją powyższej formy jest edukacja nieformalna, która przebiega nieintencjonalnie, poprzez doświadczenia życia codziennego, dzięki kontaktowi jednostki ze środowiskiem, którego wpływ edukacyjny wykorzystuje.  Można się więc uczyć od rodziny, przyjaciół, sąsiadów itd., przyswajając mimo woli rzeczy, zasłyszane, obserwowane,  powtarzane. Warto dodać, że do tej kategorii zaliczane są często zajęcia w muzeach, czy kółkach naukowych.
  • Edukacja pozaformalna znajduje się niejako pośrodku. Posiada określone cele, jej przebieg jest zaplanowany i oparty na strukturze, odbywa się z wykorzystaniem wybranych narzędzi. W odróżnieniu od sformalizowanych form nauczania uczący się jest w centrum, jego potrzeby i aspiracje są uwzględniane i mają wpływ na przebieg całego procesu. Uczestnictwo jest dobrowolnie i nie jest formalnie oceniane, jest natomiast poddane refleksji.

Dlaczego warto zastosować tę metodę?

  • Rozwija kompetencje w sposób kompleksowy – wiedzę, umiejętności i postawy. Coraz częściej widzimy, że posiadanie wiedzy, czy nawet umiejętności nie wystarcza, aby ją zastosować w praktyce. Znajomość gramatyki i umiejętność budowania zdań nie wystarcza, aby mówić w obcym języku, skoro brak nam wiary we własne siły.
  • Buduje motywację wewnętrzną, ponieważ zawiera wszystkie istotne czynniki wg nowoczesnych teorii motywacyjnych (Daniel H. Pink, Drive. Kompletnie nowe spojrzenie na motywację). Uczący mają autonomię, w jakim stopniu zaangażują się w zadanie i w jaki sposób je wykonają. Osiągnięciami wykazują się nie tylko na polu wiedzy, ale przede wszystkim w działaniu, na dodatek w obszarach, w których czują się najlepiej (efekt podziału zadań w zespole). Powiązanie ćwiczeń z ich doświadczeniami i sytuacjami życiowymi wzmacnia poczucie sensu i pozwala realizować własne
  • Motywuje jednostkę do uczenia się aktywując w mózgu układ nagrody.  Koktajl neuroprzekaźników (dopamina, endogenne opioidy, oksytocyna) wywołują uczucie euforii sprawiając, że uczący chcą powtarzać podobne sytuacje. Dlaczego? Ponieważ edukacja pozafomalna:
    • stawia problemy zamiast gotowych rozwiązań mobilizując do działania;
    • problemy są ciekawe, nowe lub ważne, bo uwzględniają perspektywę młodych ludzi;
    • zapewnia współpracę w grupie, dzieci i młodzież najlepiej się uczą od siebie nawzajem, zwłaszcza kiedy mogą pokazać swoje mocne strony;
    • dodatkowo, przy tym podejściu często stosuje się ruch i muzykę, co sprzyja poprawie nastroju, na skutek wytwarzania się endorfin.
  • Jest skuteczna. Dzięki etapowi refleksji uczestnicy zwiększają świadomość tego, czego się uczą i po co, a to wpływa na efektywność przyswajania.
  • Uczestnicy zyskują cenną wiedzę o samych sobie – lepiej rozpoznają swoje emocje i uczą się je wykorzystywać, poznają swoje mocne strony, określają dążenia i drogi dojścia do celu. To zwiększa ich poczucie własnej wartości. Ponadto w ich rękach pozostaje dobre narzędzie do pogłębiania tej wiedzy w przyszłości.

Na czym polega pozaformalne podejście do edukacji?

Mówiąc w skrócie w edukacji pozaformalnej tak organizuje się okoliczności, aby młody człowiek samodzielnie mógł nauczyć się tego, co sam chce.

Edukacja pozaformalna opiera się na konstruktywizmie, wychodzi więc od doświadczenia. Uczestnicy za pomocą gier i symulacji są wrzucani w sam środek aktywności i mają wykonać zadanie. Jego prawdziwy cel jest ukryty, trener chce bowiem wpłynąć na określone postawy uczących się i zmobilizować ich do działania i/lub przyswojenia pewnej wiedzy. Aby to skuteczniej osiągnąć po ćwiczeniu zaprasza młodych ludzi na sesję pytań i refleksji.

Przy dłuższych projektach i bardziej skomplikowanych celach edukacyjnych cały proces powtarza się wielokrotnie wprowadzając uczestników na coraz wyższy poziom kompetencji.

Przykład:

Zadanie: Pod tablicą z przodu klasy stawiamy kosz na śmieci (ławki ustawione są klasycznie w rzędach jedna za drugą na przeciwko tablicy). Następnie prosimy uczniów, aby z kawałka papieru zrobili kulkę i wrzucili ją do kosza. (Sprawiamy, że osoby znajdujące się bliżej mają znacznie większe szanse wykonać zadanie z pozytywnym wynikiem, niż te, które siedzą dalej od tablicy). (źródło, This Teacher Taught His Class A Powerfull Lesson About Privilege, Nathan W. Pyle, BuzzFeed,).

Pytania i refleksje.  Kiedy wszyscy uczniowie wykonali swój rzut zadajemy następujące pytania:

  • Jak się czuli podczas ćwiczenia?
  • Co im ułatwiło, a co utrudniło osiągnięcie celu?
  • Czy widzą skojarzenia z codziennym życiem?
  • Co by było, gdyby wszyscy siedzieli wokół kosza?

Jak prowadzić sesję pytań i refleksji?

Robimy ją zaraz po ćwiczeniu, aby uczestnicy nie pozostali ze swoją frustracją czy innymi trudnymi uczuciami. Ten czas wykorzystujemy też na uporządkowanie wszystkiego, co się wydarzyło i nowej wiedzy, którą o sobie uczestnicy zyskali. Dzięki sesji pytań mają szansę:

  • Przyjrzeć się wywołanym emocjom i nazwać je. To uczucia pokazują nam, czy coś jest dla nas ważne, dobre, przyjemne, czy może jest niewygodne, wywołuje złość, irytację, lęk i chcemy to zmienić. Jeśli nie mamy świadomości, co się z nami dzieje nie jesteśmy w stanie podjąć właściwych decyzji.
  • Uświadomić sobie swoje zasoby. Często nie zdajemy sobie sprawy ze swoich mocnych stron, a to one dają siłę nam do działania. Dlatego warto zapytać uczestników, jaka była ich rola w zadaniu, i dzięki czemu udało się osiągnąć cel, a sami je odkryją.
  • Powiązać zadanie z realnym życiem danej osoby. Nasz mózg nie rejestruje informacji, ale przetwarza je przepuszczając przez to, co jest mu znane. Żeby więc zrozumieć nowe dane, musimy zobaczyć je w bliskim sobie kontekście. Z drugiej strony zmiana wymaga zaangażowania, które pojawi się tylko wówczas, gdy będziemy czymś osobiście zainteresowani.
  • Poszukać sposobów na zmiany. Czasami uda nam się zmienić postawę, ale nie wiemy jak postępować inaczej. Warto więc popatrzeć na problem z różnych stron („out of the box”). Możemy to zrobić za pomocą pytań „Co by było gdyby…”.

Sesję pytań trenerzy prowadzą w grupie. Oprócz tego, aby pobudzić refleksję uczestnicy dostają indywidualny czas na przemyślenia (nie rozchodzą się, tylko pozostają np. w sali szkoleniowej, każdy w wybranym przez siebie miejscu). Są też zachęcani do robienia notatek, utrwalenia tego, co jest dla nich ważne.

Młodzi ludzie  w jednym z projektów docenili strefy ciszy. Mogli wtedy odpocząć od siebie nawzajem, po często emocjonujących ćwiczeniach, ale też poświęcić czas na to, aby dokonać obserwacji, na które zwykle nie ma czasu w codziennym życiu. Dochodzili więc do zaskakujących dla siebie wniosków, że wiele spraw zależy od nich, że mają prawo walczyć o to, co chcą naprawdę robić, że mają własne zdanie i mogą je wyrazić. Uświadamiali sobie własne bariery i ograniczenia, ale też odkrywali swoje mocne strony np. że  nabrali pewności siebie w posługiwaniu się językiem angielskim. Zauważyli takie zjawiska jak przemoc, chciwość, egocentryzm, to że należy myśleć nie tylko o sobie, ale innych, być dla społeczeństwa. (Żródło: „Do a real Revolution, Prezentacja projektu „Art for a Change„, Fundacja MI-RO-RO)

Dla jakich grup wiekowych edukacja pozaformalna jest przeznaczona?

Najczęściej jest wykorzystywana do pracy z młodzieżą. Szczególnie ma to znaczenie w okresie dojrzewania. Młody człowiek traci wówczas magiczne widzenie świata, a realny obraz siebie i tego, co na zewnątrz jeszcze się nie pojawił. Na dodatek traci pewność siebie i ma trudność z podejmowaniem decyzji.  Podarowanie mu narzędzia, dzięki któremu nauczy się panować nad emocjami, pozna swoje zalety i zobaczy, jak realizować marzenia będzie dla niego ogromnym wsparciem.

Świetnym sposobem do pracy z młodszymi dziećmi są komiksy. Dają możliwość stosowania tej metody już od 8 r. ż.

Polecamy również edukację pozaformalną dla dorosłych (nauczycieli, edukatorów). Pozwala zobaczyć perspektywę ucznia i „ukryte programy” istniejące np. w szkole, a z których często nie zdajemy sobie sprawy:

  • chcemy, aby uczniowie nauczyli się myślenia i byli kreatywni, ale wymagamy, aby zadania były zrobione, jak pokazał nauczyciel lub podręcznik;
  • w słowach zachęcamy do wysiłku, a naprawdę utrwalamy lenistwo (ułatwiamy dzieciom życie proponując proste ćwiczenia tj. wypełnianie kratek, łączenie w pary, przeciągnięcie palcem na tablecie).

Do jakich tematów możemy wykorzystać podejście pozaformalne?

Większość do tej pory opracowanych materiałów dotyczy tematyki społecznej i budowania indywidualnych zasobów uczestnika, jego kompetencji emocjonalnych.

Obecnie szukamy sposobów, aby edukację pozaformalną zastosować w szkole do nauczania różnych przedmiotów. Materiały we wpisach na stronie Edukacja Pozaformalna.

Projekt jest realizowany ze środków Programu Erasmus plus

Więcej informacji na stronie Edukacja Pozaformalna

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *